Từng là thủ phủ voi của cả nước, Đắk Lắk nay chỉ còn khoảng 33 cá thể voi nhà. Khi đàn voi ngày một già hóa và việc sinh sản liên tiếp thất bại, cuộc đua giữ lại những voi nhà cuối cùng đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.
Khoảng trống ngày càng lớn trong đàn voi nhà
Thời gian qua, đàn voi nhà tại Đắk Lắk tiếp tục suy giảm về số lượng do nhiều nguyên nhân. Trong đó, tuổi tác cùng những tác động từ môi trường tự nhiên là các yếu tố khiến nhiều cá thể voi chết, làm gia tăng nguy cơ suy giảm quần thể voi nhà trên địa bàn tỉnh.
Tháng 5.2026, voi đực P Lăng, 44 tuổi, nặng khoảng 4,6 tấn, bất ngờ chết trong khu vực Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng Đắk Lắk. Trước đó, năm 2024, voi cái Bắk Khăm, cá thể voi rừng được thuần hóa từ năm 1974 của nài voi Y Thanh Uông ở xã Liên Sơn Lắk, gặp nạn khi kiếm ăn trong rừng và không qua khỏi.
Voi nhà uống nước trong môi trường tự nhiên ở Vườn quốc gia Yók Đôn
ẢNH: HỮU TÚ
Theo các cán bộ bảo tồn, phần lớn voi nhà hiện nay đều ở độ tuổi từ 40 – 50. Khi tuổi tác tăng lên, nguy cơ bệnh tật, suy giảm sức khỏe và khả năng sinh sản cũng tăng theo. Điều này khiến công tác bảo tồn voi nhà đối mặt nhiều thách thức hơn bao giờ hết.
Cách trung tâm Vườn quốc gia Yók Đôn không xa, Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng Đắk Lắk hiện là nơi chăm sóc nhiều cá thể voi nhà của tỉnh. Tại đây, những người làm nghề bảo tồn vẫn kiên trì theo dõi từng thay đổi nhỏ nhất của đàn voi, với hy vọng tìm ra cơ hội phục hồi quần thể.
Ít người biết rằng, Đắk Lắk từng nhiều lần chạm tay vào hy vọng sinh sản voi nhà thành công. Ba cá thể voi cái từng mang thai dưới sự theo dõi của các chuyên gia trong và ngoài nước. Tuy nhiên, tất cả đều kết thúc bằng những cái kết đầy tiếc nuối.
Khi voi con đã thành hình nhưng không thể chào đời
Trong căn phòng lưu giữ hồ sơ theo dõi voi, anh Cao Đăng Quân, Tổ trưởng Tổ voi (bác sĩ thú y trực tiếp chăm sóc đàn voi từ năm 2017 đến nay) vẫn nhớ rõ từng ca sinh nở bất thành. Tháng 10.2017, voi cái Ban Nang ở vùng Lắk chuyển dạ sau quá trình nghiên cứu chu kỳ sinh sản với sự phối hợp của chuyên gia Hà Lan. Voi con phát triển hoàn chỉnh, không dị tật nhưng chết ngạt ngay trên đường sinh.
Tháng 12.2019 và tháng 2.2020, voi mẹ Bắc On và Bắk Khăm lần lượt sinh con. Thế nhưng cả 2 voi con đều không kịp nhìn thấy ánh sáng đầu đời.
“Đường tử cung của loài voi có cấu trúc rất đặc biệt, là một đường cong và bị ngược. Những con voi mẹ như Ban Nang hay Bắc On đều đã hơn 40 tuổi nhưng lại sinh con lần đầu. Khả năng rặn đẻ, mở rộng tử cung của voi già không còn đủ sức dứt khoát, khiến voi con bị kẹt lại và chết ngạt bên trong. Khám tử thi tất cả voi con đều hoàn hảo, lỗi duy nhất là do voi mẹ đã quá tuổi lứa đẻ”, anh Quân xót xa kể lại.
Voi nhà được cơ quan chức năng chăm sóc đặc biệt khi thả về môi tường tự nhiên
ẢNH: HỮU TÚ
Cuối năm 2025, trung tâm đã tiếp nhận 2 cá thể voi cái từ tỉnh Đồng Nai về để chăm sóc. Hai cá thể này đang khoảng 40 tuổi và vẫn còn có khả năng sinh sản. Để chăm sóc tốt cho voi, các nhân viên thuộc Tổ voi sẽ theo dõi sức khỏe, lấy mẫu hằng tuần. Từ việc lấy mẫu trên voi sẽ tầm soát được những mầm bệnh có nguy cơ làm ảnh hưởng đến sức khỏe của cá thể.
Sau nhiều lần thất bại, các chuyên gia bảo tồn đang thay đổi cách tiếp cận đối với sinh sản voi nhà. Thay vì can thiệp sâu, trung tâm ưu tiên để voi đực và voi cái được sống gần nhau trong môi trường tự nhiên. Những khoảng rừng rộng được xem như “không gian hẹn hò”, nơi voi có thể tự lựa chọn bạn tình và khôi phục bản năng sinh sản vốn bị mai một sau nhiều năm phục vụ du lịch. Song song đó, các chuyên gia lấy mẫu máu định kỳ để theo dõi nồng độ hormone Progesterone, qua đó xác định chính xác chu kỳ sinh sản.
Dù việc ghép đôi 2 cặp voi trong năm 2024 chưa mang lại kết quả do chất lượng trứng của voi cái suy giảm, những dữ liệu thu được vẫn được xem là cơ sở quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo. Theo những người làm bảo tồn, điểm tích cực là voi hiện nay được sống tự do hơn, có điều kiện vận động và giao tiếp tự nhiên nhiều hơn trước. Đây là yếu tố được kỳ vọng sẽ tạo ra những tín hiệu mới về sinh sản voi nhà trong tương lai.
Bài toán khó: Tìm nguồn voi trẻ
Trao đổi với PV Thanh Niên, ông Nguyễn Công Chung, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng Đắk Lắk, cho biết đơn vị đang tìm nhiều giải pháp nhằm tạo nguồn voi kế cận. Trong giai đoạn 2024 – 2025, trung tâm đã tham mưu UBND tỉnh Đắk Lắk gửi văn bản đến Bộ NN-MT, đề xuất thông qua các kênh ngoại giao quốc tế để vận động một số quốc gia Đông Nam Á hỗ trợ các cá thể voi trẻ tuổi phục vụ chương trình sinh sản.
Bên cạnh việc tìm nguồn gen mới, trung tâm cũng đặt nhiều kỳ vọng vào Gôn, chú voi đực 10 tuổi được xem là một trong số ít cá thể trẻ của đàn voi nhà Đắk Lắk. Năm 2016, khi mới khoảng 2 tháng tuổi, Gôn rơi xuống một giếng hoang ở huyện Ea Súp. Sau 5 lần nỗ lực đưa trở lại đàn voi rừng bất thành, lực lượng bảo tồn quyết định đưa cá thể này về nuôi dưỡng.
Từ một chú voi con yếu ớt, Gôn hiện phát triển khỏe mạnh và được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong chiến lược bảo tồn lâu dài.
“Thực ra để nói về cái hiệu quả sinh sản bây giờ thì rất khó xác định, bởi vì phần lớn đàn voi nhà hiện nay… đã lên chức bà hết rồi. Độ tuổi của các cá thể voi đã quá lớn, vượt xa giai đoạn sinh sản lý tưởng”, ông Chung nói.
Voi nhà được tắm nước giải nhiệt vào lúc thời tiết oi bức
ẢNH: HỮU TÚ
Song song với việc tìm nguồn gen trẻ, trung tâm cũng đang nỗ lực phục hồi bản năng cho những cá thể trẻ hiếm hoi đang sở hữu. Nổi bật là hành trình nuôi dưỡng chú voi đực tên Gôn (10 tuổi). Năm 2016, Gôn bị rơi xuống một cái giếng hoang trong rẫy của người dân tại vùng Ea Súp khi mới tròn 2 tháng tuổi. Sau 5 lần nỗ lực tái thả về đàn cũ không thành công do đàn voi rừng từ chối nhận con nuôi, nhân viên Tổ voi đã quyết định đưa về chăm sóc.
Theo thống kê của trung tâm, Đắk Lắk hiện chỉ còn khoảng 33 cá thể voi nhà, gồm 15 voi đực và 18 voi cái. Một khó khăn khác là tại khu vực huyện Lắk (cũ), nhiều chủ voi vẫn giữ voi để khai thác du lịch do mang lại nguồn thu đáng kể. Không ít cá thể chỉ được chuyển giao cho các cơ sở bảo tồn khi đã già yếu hoặc không còn đủ khả năng phục vụ du lịch.
Trong khi đó, việc chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình du lịch thân thiện với voi vẫn gặp nhiều rào cản do chủ yếu dựa vào vận động, tuyên truyền thay vì các chế tài bắt buộc.
Voi nhà thong dong dạo chơi trong môi trường tự nhiên
ẢNH: HỮU TÚ
Bà Lê Thị Mỹ Trinh, đại diện Tổ chức Động vật châu Á, cho biết thời gian tới đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp UBND tỉnh Đắk Lắk và các cơ quan chuyên môn để mở rộng mô hình du lịch thân thiện với voi, nâng cao phúc lợi động vật, đào tạo đội ngũ nài voi và cán bộ kỹ thuật, đồng thời hỗ trợ công tác điều tra, theo dõi quần thể voi nhà.
Theo bà Trinh, các hoạt động truyền thông, giáo dục cộng đồng cùng việc xây dựng chính sách và giải pháp dài hạn sẽ là nền tảng quan trọng để bảo tồn bền vững đàn voi nhà Đắk Lắk.
📌 Bài viết này được đóng góp bởi người dùng và bản quyền thuộc về người dùng đã xây dựng bài viết. Bản quyền thuộc về tác giả gốc và chỉ dùng cho mục đích học tập và giao tiếp. Nếu có bất kỳ vi phạm nào, vui lòng liên hệ với chúng tôi để xóa nó.
