Nếu thí sinh không biết Steve Jobs là ai, đề văn tốt nghiệp THPT có bất công?

Đề thi văn tốt nghiệp THPT 2026 đổi mới, phân hóa cao

Ông Trần Thái, Hiệu trưởng, giáo viên ngữ văn Trường tiểu học và trung học Athena Đà Lạt, phường Xuân Hương – Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, cho biết với góc nhìn của một nhà quản lý giáo dục và một giáo viên ngữ văn, ông đánh giá đề thi ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 là một đề thi có chất lượng chuyên môn tốt, thể hiện rõ tinh thần đổi mới của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, hướng mạnh vào đánh giá năng lực thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức đơn thuần.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Điểm nổi bật đầu tiên của đề thi là ngữ liệu đọc hiểu mang tính thời sự và có giá trị giáo dục cao. Văn bản về phát minh máy in của Gutenberg không chỉ cung cấp một câu chuyện lịch sử mà còn gợi mở những vấn đề lớn của thời đại như quyền tiếp cận tri thức, vai trò của công nghệ trong sự phát triển của xã hội và trách nhiệm của con người trước những bước tiến khoa học. Đặc biệt, câu hỏi liên hệ đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đã đưa đề thi đến gần hơn với đời sống hiện đại, khuyến khích học sinh suy nghĩ về cách ứng xử với công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ.

Ở phần nghị luận xã hội, đề bài yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi: “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”. Đây là một vấn đề gần gũi với thế hệ trẻ nhưng đòi hỏi khả năng tư duy độc lập, hiểu biết xã hội và năng lực lập luận. Đề thi không hướng học sinh đến việc ca ngợi một cá nhân cụ thể mà đặt ra câu chuyện lớn hơn về môi trường giáo dục, văn hóa đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ Việt Nam trong thời đại mới.

Phần nghị luận văn học với bài thơ Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi là một lựa chọn phù hợp. Tác phẩm có ngôn ngữ giản dị nhưng giàu sức gợi, mở ra nhiều tầng ý nghĩa về quy luật của sự sống, giá trị lao động, tình cảm gia đình và vẻ đẹp của những điều bình dị trong cuộc sống. Đây là dạng đề tạo điều kiện để học sinh phát huy năng lực cảm thụ văn học, đồng thời thể hiện suy nghĩ và cảm xúc cá nhân thay vì lệ thuộc vào các khuôn mẫu có sẵn.

“Nhìn tổng thể, đề thi văn tốt nghiệp THPT 2026 bảo đảm sự cân bằng giữa kiến thức văn học, kỹ năng đọc hiểu, năng lực tư duy và khả năng vận dụng vào thực tiễn. Đề thi không chỉ kiểm tra năng lực ngôn ngữ mà còn đánh giá khả năng tư duy của học sinh trước những vấn đề lớn của thời đại như tri thức, công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Đây là một đề thi giàu tính giáo dục và mang hơi thở của cuộc sống đương đại”, ông Trần Thái nói.

Song, theo ông Trần Thái, bên cạnh những điểm tích cực, đề thi văn tốt nghiệp năm nay cũng gợi ra một số vấn đề chuyên môn đáng được tiếp tục trao đổi.

ẢNH: THÚY HẰNG

Liệu có công bằng cho những thí sinh không biết Steve Jobs là ai?

Ông Trần Thái cho biết: “Đề bài sử dụng các nhân vật như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk làm điểm tựa cho câu nghị luận xã hội. Về mặt ý tưởng, đây là những biểu tượng tiêu biểu của đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và khả năng tạo ra những thay đổi lớn cho xã hội. Việc đưa những nhân vật này vào đề thi giúp văn học và giáo dục kết nối với hơi thở của thời đại, thay vì chỉ bó hẹp trong những vấn đề quen thuộc. Tuy nhiên, từ góc độ khảo thí, cần xem xét liệu đề thi có đang mặc định rằng mọi học sinh đều có chung nền tảng hiểu biết về những nhân vật này hay không?”.

“Trong điều kiện tiếp cận thông tin còn có sự khác biệt giữa các vùng miền, giữa học sinh thành thị và nông thôn, không phải em nào cũng có cơ hội tiếp xúc thường xuyên với các biểu tượng công nghệ toàn cầu. Nếu một học sinh không biết Steve Jobs hay Elon Musk là ai, các em có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện chính xác yêu cầu của đề, dù năng lực tư duy và khả năng viết vẫn tốt”, ông Trần Thái nói.

Ông Trần Thái nhấn mạnh: “Nguyên tắc quan trọng của một kỳ thi quốc gia là bảo đảm tính công bằng và khả năng tiếp cận đối với mọi đối tượng thí sinh. Đề thi hoàn toàn có thể sử dụng những nhân vật nổi tiếng làm ngữ cảnh, nhưng nên cung cấp đủ thông tin để học sinh hiểu được bản chất vấn đề mà không bắt buộc phải có kiến thức nền bên ngoài chương trình học. Điều cần được đánh giá là khả năng suy nghĩ, lập luận và bày tỏ quan điểm của học sinh, chứ không phải mức độ hiểu biết trước đó về một nhân vật cụ thể”.

200 chữ, 600 chữ có giới hạn khả năng triển khai ý tưởng của học sinh?

Một điểm quan trọng khác, ông Trần Thái nhận định về đề thi văn tốt nghiệp THPT 2026, là quy định dung lượng bài viết khoảng 200 chữ đối với nghị luận xã hội và khoảng 600 chữ đối với nghị luận văn học.

ẢNH: NHẬT THỊNH

“Về mặt kỹ thuật, quy định này giúp học sinh định hướng được phạm vi bài làm, bảo đảm sự thống nhất trong đánh giá và phù hợp với thời gian làm bài. Song với những vấn đề mang tính mở, giàu chiều sâu như câu hỏi về “Steve Jobs Việt Nam” hay bài thơ nhiều tầng ý nghĩa của Nguyễn Đình Thi, dung lượng này phần nào giới hạn khả năng triển khai ý tưởng của những học sinh có năng lực tư duy và cảm thụ tốt. Một đề thi hướng đến phát triển năng lực không chỉ cần những câu hỏi mở mà cũng cần một không gian đủ rộng để học sinh thể hiện chiều sâu suy nghĩ và bản sắc cá nhân”, ông Thái nêu quan điểm.

“Một vấn đề như “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” không đơn thuần là câu chuyện về một cá nhân thành công mà liên quan đến nhiều khía cạnh như môi trường giáo dục, chính sách phát triển nhân tài, văn hóa đổi mới sáng tạo, tinh thần khởi nghiệp, khả năng chấp nhận thất bại và trách nhiệm của người trẻ trong bối cảnh chuyển đổi số. Với khoảng 200 chữ, học sinh thường chỉ có thể nêu ý kiến ở mức khái quát, khó triển khai lập luận sâu, phản biện đa chiều hoặc đưa ra những giải pháp có tính thuyết phục cao. 

Tương tự, bài nghị luận văn học khoảng 600 chữ cũng phần nào giới hạn khả năng khai thác những tầng ý nghĩa của tác phẩm. Trong khi chương trình mới hướng đến phát triển năng lực cảm thụ, tư duy phản biện và khả năng kiến tạo ý nghĩa từ văn bản, thì việc giới hạn dung lượng đôi khi khiến học sinh phải ưu tiên sự ngắn gọn hơn là chiều sâu phân tích. Một bài văn hay không nằm ở số lượng câu chữ, nhưng nếu dung lượng quá hẹp, những học sinh có khả năng tư duy và diễn đạt tốt sẽ khó có điều kiện phát huy hết năng lực”, ông Trần Thái đánh giá.

Từ những phân tích trên, ông Trần Thái nhìn nhận “đề thi văn tốt nghiệp THPT 2026 là một bước tiến trong việc tiếp cận các vấn đề của thời đại, nhưng đồng thời cũng mở ra những cuộc thảo luận cần thiết về dung lượng bài viết, tính phổ quát của ngữ liệu và sự công bằng trong đánh giá”. “Đây là những yếu tố cần tiếp tục nghiên cứu để các đề thi trong tương lai vừa bảo đảm yêu cầu đổi mới, vừa tạo điều kiện tốt nhất để mọi học sinh thể hiện năng lực của mình”, ông nói.